Wersje segmentu Sztuka hafciarska w Radziejowie

Porównanie dwóch wersji

26 kwietnia 2011, 00:17 przez pestap12 września 2011, 09:08 przez macwoj
Zmiany w Treść
 
Omawiając jednak ten temat warto przypomnieć.
 
Omawiając jednak ten temat warto przypomnieć.
 
Haft znany był już w starożytności i jest najstarszą formą zdobienia tkanin. Początkowo zajmowały się nim żeńskie klasztory oraz zespoły cechowe, a także damy dworu i szlachcianki. Sztukę tę opanowały kobiety wiejskie, podpatrując wyższe sfery. W okresie renesansu haftem przyozdabiano zarówno żeńskie, jak i męskie stroje, a także obicia mebli, zasłony, baldachimy i kotary. Na kujawskiej wsi haft pojawił się w połowie XIX wieku i zdobił kobiecy strój świąteczny: czepce, kryzy i kołnierzyki, fartuchy oraz halki. Współcześnie zdobi się nim obrusy, serwetki, bieżniki i pościel. Cechą charakterystyczną haftu na Kujawach jest jego biały kolor oraz krótkie ściegi, a także różnorodność motywów roślinnych. Podstawą są krótsze i nieco dłuższe, lekko wijące się gałązki z okrągłymi lub wąskimi listkami. Na końcach znajdują się liście dębu, bzu, koniczyny i krzaku róży. Motywem są również pączki kwiatowe i listki z promyczkami. Jest również wiele kwiatów stylizowanych, np. o falistej linii brzegowej oraz częsty motyw w postaci kiści winogron. Kompozycje te uzupełniają takie motywy, jak: ślimacznice, esownice i perełki. Do głównych ściegów należą: sznureczek, atłasek wypukły (podściełany), atłasek płaski, wałeczek (wąski atłasek na podkładzie), kładziony (pojedynczo lub wielokrotnie), dziergany i dziureczkowy. Gałązki w hafcie kujawskim wykonuje się ściegiem sznureczkowym, gdzie wąskie listki haftowane są ściegiem pojedynczo lub podwójnie kładzionym. Owalne listki są wykonywane atłaskiem podściełanym, podobnie, jak płatki kwiatów, brzegi większym motywów. Częste jest również łączenie dwóch ściegów (np. kwiaty chabrów czy owoce winogron, które wykonane atłaskiem podściełanym i sznureczkiem).Środki kwiatów wykonane są w postaci kółeczka, pustego w środku lub z kilkoma perełkami wewnątrz. Odmiennym sposobem jest duża kropka haftowana ściegiem wielokrotnie kładzionym. Stosuje się też środki wykonane haftem dziureczkowym (angielskim).Ścieg dziergany jest stosowany głownie do wyrabiania ząbków brzeżnych do wykańczania brzegów halek, fartuchów, kołnierzyków oraz obrusów i serwetek, natomiast ścieg wałeczek – do haftowania tiulowych czepców przewlekanych bawełną i sznureczkiem.
 
Haft znany był już w starożytności i jest najstarszą formą zdobienia tkanin. Początkowo zajmowały się nim żeńskie klasztory oraz zespoły cechowe, a także damy dworu i szlachcianki. Sztukę tę opanowały kobiety wiejskie, podpatrując wyższe sfery. W okresie renesansu haftem przyozdabiano zarówno żeńskie, jak i męskie stroje, a także obicia mebli, zasłony, baldachimy i kotary. Na kujawskiej wsi haft pojawił się w połowie XIX wieku i zdobił kobiecy strój świąteczny: czepce, kryzy i kołnierzyki, fartuchy oraz halki. Współcześnie zdobi się nim obrusy, serwetki, bieżniki i pościel. Cechą charakterystyczną haftu na Kujawach jest jego biały kolor oraz krótkie ściegi, a także różnorodność motywów roślinnych. Podstawą są krótsze i nieco dłuższe, lekko wijące się gałązki z okrągłymi lub wąskimi listkami. Na końcach znajdują się liście dębu, bzu, koniczyny i krzaku róży. Motywem są również pączki kwiatowe i listki z promyczkami. Jest również wiele kwiatów stylizowanych, np. o falistej linii brzegowej oraz częsty motyw w postaci kiści winogron. Kompozycje te uzupełniają takie motywy, jak: ślimacznice, esownice i perełki. Do głównych ściegów należą: sznureczek, atłasek wypukły (podściełany), atłasek płaski, wałeczek (wąski atłasek na podkładzie), kładziony (pojedynczo lub wielokrotnie), dziergany i dziureczkowy. Gałązki w hafcie kujawskim wykonuje się ściegiem sznureczkowym, gdzie wąskie listki haftowane są ściegiem pojedynczo lub podwójnie kładzionym. Owalne listki są wykonywane atłaskiem podściełanym, podobnie, jak płatki kwiatów, brzegi większym motywów. Częste jest również łączenie dwóch ściegów (np. kwiaty chabrów czy owoce winogron, które wykonane atłaskiem podściełanym i sznureczkiem).Środki kwiatów wykonane są w postaci kółeczka, pustego w środku lub z kilkoma perełkami wewnątrz. Odmiennym sposobem jest duża kropka haftowana ściegiem wielokrotnie kładzionym. Stosuje się też środki wykonane haftem dziureczkowym (angielskim).Ścieg dziergany jest stosowany głownie do wyrabiania ząbków brzeżnych do wykańczania brzegów halek, fartuchów, kołnierzyków oraz obrusów i serwetek, natomiast ścieg wałeczek – do haftowania tiulowych czepców przewlekanych bawełną i sznureczkiem.
  +
  +
Tyle jesteśmy warci – ile po nas pozostanie” - to słowa nestora Towarzystwa Miłośników Kujaw z Radziejowa pana Józefa Ryszarda Pernaka. Idąc tą puentą rozmawiam tym razem o dwóch radziejowskich hafciarkach paniach: Leokadii Machtyl i Marii Szewczyk z panią Haliną Paczkowską prezesem Towarzystwa Miłośników Kujaw z Radziejowa oraz znaną radziejowską koronczarką panią Jadwigą Reska. Przeglądamy stare dokumenty z nimi związane, odświeżamy je ku pamięci.
  +
A oto, co z naszych rozmów i dokumentów wynika.
  +
  +
'''Co można powiedzieć o hafciarskim ośrodku radziejowskim?'''
  +
  +
Mówi Jadwiga Reska. Jest to kontynuacja naszej rozmowy publikowanej na tym portalu tutaj:
  +
  +
http://wloclawskie24.pl/my-account/articles/8781-sztuka-hafciarska-na-kujawach
  +
  +
'''Jadwiga Reska'''
  +
  +
Z tego, co wiem zarówno z rozmów i własnej autopsji a także w świetle dokumentów, jakie dysponujemy to początki sięgają lat dziewięćdziesiątych XIX i wiążą się z rodziną Zyglerów, a zwłaszcza z ich córką Joanną, której pasją życiową był haft. Pani Joanna miała pięć córek, których z pasją nauczała rękodzielnictwa związanego z haftem. Miała także uczennice. Córki: Marię Szewczyk (1901-1995); Kazimierę Polankiewicz (1906-1963); Stanisławę Ignasiak(1908-1981); Leokadię Machtyl (1916-2008), Cecylię (1905-1946). A oto, co z naszych rozmów i dokumentów wynika.
  +
  +
'''Pani Halino ! Może zaczniemy od najstarszej córki pani Joanny tj. Marii Szewczyk?'''
  +
  +
Proszę bardzo. Powiem tak powołując się na opracowanie pani Krystyny Pawłowskiej z Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku a wręcz je cytując, kim jawi się.
  +
  +
'''SZEWCZYK MARIA (1901-1995). Twórczyni ludowa.'''
  +
  +
Ur. 24.IX.1901 r. w Radziejowie. Była najstarszą córka Joanny z d. Chmielewskiej (I87J-1954) . znanej twórczyni ludowej, nestorki słynnego na Kujawach ośrodka haftu. Wraz z Kazimierą Polankiewicz (1906-1963), Stanisławą Ignasiak (l908-1984) swoją młodszą siostrą Leokadia Machtyl ((1916-2008) kontynuowała i rozwijała twórczo bogate tradycje haftu ludowego, którego uczyła sic już jaku 8-lemia dziewczynka od swojej babci. Marii Zygler. W rodzinnym Radziejowie ukończyła 8 klas przedwojennego gimnazjum, a po wyjściu za mąż za Leona Szewczyka- od I929 r. zamieszkała w Śmiłowicach pod Włocławkiem, gdzie przez wiele lat była nauczycielką Przez całe życie rozwijała swój talent do haftu. Jej nieprzeciętne zdolności zostały zauważone na początku lat 5o. XX w przez Henrykę Królikowska, dyrektora Muzeum Kujawskiego we Włocławku, która po zorganizowaniu w 1949 r. wystawy „Sztuka ludowa na Kujawach", na której prezentowano także zabytkowy haft kujawski, wyruszyła w teren". by poszukać czynne jeszcze na Kujawach hafciarki ludowe Od tego czasu M Szewczyk stale i ściśle współpraco-wała z muzeum we Włocławku. Od tego czasu w latach 1956 i 1958 , Muzeum Kujawskie ogłosiło trzy konkursy na haft kujawski, połączone z instruktażem i kursami prowadzonymi przez znana włocławską malarkę Helenę Kuczyńską. M. Szewczyk okazała bardzo pomocna przy reaktywowaniu tradycyjnego haftu ludowego. W 1958 r na zorganizowanej przez muzeum włocławskie pokonkursowej wystawie sztuki ludowej jej hafty spotkały się z najwyższym uznaniem i podziwem. Niezwykle utalentowana i bardzo pracowita stworzyła swój własny, niepowtarzalny styl kompozycji hafciarskich, zwłaszcza na tiulu. Specjalizowała się głównie w wykonywaniu czepców, fartuchów 1 współczesnych adaptacjach bielizny kobiecej i stołowej. Jej kompozycje, zarówno na czepcach, jak i ta fartuchach, cechował niezwykły rozmach. Przy jednoczesnym szacunku dla tradycji i stylu regionu Oprócz haftów na tiulu pracowała także na inlecie i płótnie, stosując takie techniki, jak: atłasek podściełany przewlekanie, haft angielski i richelieu. Pod koniec lat 60., po przejściu na emeryturę. M. Szewczyk przeniosła się na stale do Włocławka. Tu podjęta aktywną współpracę z muzeum i innymi placówkami propagującymi sztukę i kultura ludową. W tym czasie stworzyła wiele wzorcowych egzemplarzy zwłaszcza czepców, dla Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Sztuka Kujawska" we Włocławku czy „Art Regionu" w Sopocie. Od 1972 r. była członkiem Stowarzyszenia Twórców Ludowych z siedziba, w Lublinie W tym czasie rozpoczęła także współprace, z Muzeum Etnograficznym: w Toruniu, biorąc czynny udział w organizowanych tam prestiżowych konkursach sztuki ludowej. W1978 r. na ogólnopolskim konkursie na ,,Haft ludowy-" w Toruniu zajęła 3 miejsce. Za swe prace wielokrotnie otrzymywała państwowe stypendia twórcze, zwłaszcza za wykonanie całych kompletów kobiecego stroju kujawskiego z przeznaczeniem dla zespołów folklorystycznych (np. w Starym Brześciu).
  +
Druga ważną dziedziną twórczości artystycznej uprawianej przez M. Szewczyk było zdobnictwo wnętrz. Była mistrzynią, wyrobu bibułkowych kwiatów i girland, wykorzystywanych tradycyjnie na Kujawach do dekoracji domowych ołtarzyków i izb mieszkalnych. Jej fantazja i niespożyty temperament znajdowały ujście podczas organizowanych we Włocławku, w Ciechocinku. Toruniu i Bydgoszczy licznych festynów i jarmarków ludowych, na których prezentowała. „ inną” , ‘ ulotną" sztukę – w której także osiągnęła mistrzostwo, mianowicie sypanie piaskiem tzw. kujawskich dywanów.
  +
Obie uprawiane dziedziny kujawskiej sztuki: haft i zdobnictwo – przynosiły jej liczne nagrody na wielu konkursach sztuki ludowej.
  +
Maria Szewczyk zmarła 27. IV. 1995 r w Łodzi, gdzie przez kilka ostatnich lat życia mieszkała u córki, Apolonii Grudzień. Pochowana została na cmentarzu w Śmiłowicach. Po śmierci męża zmarł 1939) Samotnie wychowywała czwórkę dzieci. Jest wspominana we wszystkich opracowaniach traktujących o sztuce ludowej i etnografii Kujaw, fotografie jej prac są wielokroć publikowane w różnych katalogach I książkach.
  +
Przejdźmy do najmłodszej córki. Leokadii Machtyl. Co możecie panie na jej temat powiedzieć?
  +
  +
'''
  +
Leokadia Machtyl (1916-2008)''' to radziejowianka, która należy do najbardziej zasłużonych hafciarek.
  +
W uznaniu zasług dla Radziejowa otrzymała Uchwałą nr Nr VI/43/99 z 28 maja 1999r.– „Medal zasługi dla Radziejowa”. Pochodzi z rodziny o dużych tradycjach związanych z hafciarstwem.
  +
  +
Jeśli pozwolicie to trochę moich refleksji o pani Leokadii bo była dobrą znajoma mojej mamy Marii Szmagalskiej ( 1912-1994) i trochę z tej znajomości pamiętam.„Była to kobieta, która ocaliła kujawski haft”. Sztukę haftowania przejęła w genach od rodziny zajmującej się tym zagadnieniem ju z od 1850 roku. Wszechstronne przygotowanie otrzymała od swojej matki Joanny Chmielewskiej z d. Zygler. Zaczęła haftować w wieku 9 lat pod okiem swojej mamy. Na początku były to : mereszki, ledo, oraz pomoc starszym biegłym w hafcie siostrom w lżejszym haftowaniu, kolejno ucząc się i poznając tajniki tej sztuki. Haft dawał utrzymanie rodzinie. Jak wspominała chodziła pieszo na jarmarki do Kruszwicy, Inowrocławia, aby uczestniczyć w sprzedaży przez matkę i siostry: czepców, fartuszków, kołnierzyków, kryz. Później haftowanie dla niej i rodziny stało się wielka pasją. W 1950 roku z jej pracy twórczej następuje przełom. Została zweryfikowana, jako twórczyni ludowa przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Od tego czasu bierze aktywny udział w konkursach i wystawach: Inowrocław, Włocławek, Toruń. Uczestniczy w wielu kiermaszach: Ciechocinek, Konin, Włocławek, Inowrocław, Kruszwica, Bydgoszcz , Radziejów. Współpracuje z Muzeum we Włocławku, Toruniu ; z Cepelią w Bydgoszczy i Sopocie. Jest także podobnie jak siostry aktywna w działalności kulturalnej Radziejowa przez udział w przedstawieniach teatralnych. Brała czynny udział w propagowaniu haftu wśród młodzieży i nie tylko. W miejscu jej zamieszkania gościły wycieczki z różnych stron kraju, podziwiając jej kunszt sztuki ludowej. Warto przypomnieć , że wykonywała fartuszki na tiulu, czepce, bieżniki, serwetki. Uczestnicząc w licznych konkursach odnosi spektakularne sukcesy a jej wiele wyrobów znalazło się poza granicami kraju : Niemcy, Francja, USA, Czechosłowacja. Warto przypomnieć niektóre: w tatach 1981,1983 i 85 w konkursie kujawskiej sztuki ludowej w Inowrocławiu zajmuje I miejsce; w 1984 w konkursach organizowanych przez Muzeum we Włocławku zdobywa dwukrotnie I nagrodę.
  +
Do ostatnich swych dni pełna inwencji twórczej, ale zawsze przestrzegając zasad, aby zmieścić się sztywnych ramach, jakie narzuciła tradycja. Haftowała zarówno na płótnie jak i na batyście, inlecie jak i tiulu. Prace często zdobiła aplikacjami tiulowymi, które wzbogacały kompozycje , podkreślając charakter danego motywu. Znana by la z haftu przewlekanego na tiulowych fartuszkach, czepcach i serwetkach tworząc ciekawe geometryczne wzory : romby, linie łamane , zygzaki itp.
  +
Mimo ,że pani Leokadia Machtyl odeszła od nas na zawsze pozostały po niej prace, pamięć oraz wielu następców, których siła, talent, cierpliwość wymagana przy uprawianiu tej sztuki nie pozwolą aby zanikła.
  +
  +
Patrz tutaj:
  +
http://wloclawskie24.pl/articles/8781-sztuka-hafciarska-na-kujawach
  +
  +
Warto pamiętać, że haft kujawski oparty jest na motywach roślinnych i kolorze białym. Wyjątek stanowi haft nicią czarną na czerwonej halce. Motywy i wzory charakterystyczne dla ubioru kujawskiego, wykonywane, jako haftowane części stroju, zaczęto także przenosić na obrusy, serwety i bieżniki. Najważniejsze ośrodki haftu na Kujawach, w których wykonuje się haftowane części odzieży oraz wykorzystuje stare wzory na współczesnych formach, biorąc pod uwagę ostatnie sto lat, to: Radziejów, Włocławek, Sławsk Wielki, Śmiłowice oraz okolice Inowrocławia - Pakość, Strzelno, Kruszwica, Kowal, Osięciny. Do najbardziej zasłużonych hafciarek należały: Maria Szewczykowa (1901-1995), Kazimiera Polankiewicz (1903-1975), Leokadia Machtyl (1916-2005), Stanisława Karpińska (1911-1985), Zofia Lewandowska (1900-1985), Lucyna Nowacka (1889-1961)..
  +
  +
Haftem zajmowały sie i inne panie. A oto kilka nazwisk i ich krótka charakterystyka.
  +
  +
'''Krystyna Wojciechowska ( 1919-2010)
  +
'''
  +
Poszukując materiału o kolejnej radziejowskiej koronkarce pani Krystynie Wojciechowskiej (1919-2010) natknąłem się na opracowanie pani Aliny Wojciechowskiej. Myślę ,że warto je przedstawić z niewielkimi korektami.Pani Krystyna Wojciechowska haftować nauczyła się od matki, gdy miała lat osiemnaście. Początek to ozdabianie haftami głównie serwetek. W późniejszych latach zainteresowała się haftami strojów kujawskich, co skłoniło ją do pobierania nauki od znanej hafciarki radziejowskiej pani Zofii Lewandowskiej, która wprowadziła ja w tajniki tej sztuki. Zwłaszcza haftowania czepców. Od tego czasu haftowała swe prace nie tylko na płótnie, lecz na inlecie i tiulu. Od 1975 zaczyna swą współpracę z Muzeum we Włocławku. Rok 1977 przynosi jej nagrodę na ogólnopolskim Konkursie na Hafty Ludowe zorganizowanym przez Ministerstwo Kultury i Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Od 1980 roku przyznaje się jej corocznie nagrody i wyróżnienia za haftowane czepce, tartuchy, bieżniki, obrusy i serwetki. Warto przypomnieć jej sukcesy: 1980 rok III nagroda w dziedzinie haftu przyznana przez Prezydenta Miasta Inowrocławia, lata 1980-1989 to nagrody z Muzeum we Włocławku, lata 1981-1983 to I i II miejsce nagrody Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy, w latach 1985-1987 swymi nagrodami uhonorowała ja Spółdzielnia :Cepelia”. Otrzymywała także nagrody Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego.
  +
Stanisława Karpińska (1911-1985).
  +
Haftem zajmowała się od 16 roku życia, tego nauczyła się od Janiny Żywiczko a także od koleżanki Zofi Lewandowskiej. Spotykała się z koleżankami hafciarkami i wymieniały się na wzory. Była powiązana rodzinnie z Krystyna Wojciechowska. Wykonywała prace hafciarskie dla Muzeum w Toruniu, Muzeum we Włocławku oraz Towarzystwa Miłośników Kujawy. Wzory czerpała z wspomnień przekazywanych przez matkę. Hafty kujawskie wykonywała na fartuchach, wstawkach ,czepcach. W 1981 wystawiała wstawki do pościeli w konkursie „Współczesnej Sztuki Ludowej „. W 1972 roku wstawki szydełkowe wystawiała w Rumuni w mieście „Pitesti”.
  +
  +
'''Zofia Lewandowska (1900-1989)'''
  +
  +
Miała 4 dzieci. 3 synów i córkę Obecnie żyje córka i jeden z synów. Córka Maria Szymańska mieszka we Włocławku. Haftu nauczyła się od babci Kwabiszewskiej Rozalii.( miała ona 4 córki z których 2 zajmowały si e hafciarstwem i koronkarstwem). Wzrastała w rodzinie o tradycjach hafciarskich i wraz z siostrą Józefą Konopacką tworzyła zmiany w radziejowskim ośrodku hafciarskim. Haftowała od 15 roku życia. Zawsze służyła radą, zachęcając młodszych do zajęcia się tą dziedziną sztuki ludowej. Wygłaszała prelekcje w Radziejowskim Domu Kultury – „na temat haftu i stroju Kujawskiego” Koronczarka i hafciarka tworzyła jedynie formy tradycyjne haftując : czepce, fartuchy, halki, wstawki koronkowe do bielizny pościelowej , kołnierzyki. Do perfekcji doszła w wykonaniu czepców kujawskich zwłaszcza na tiulu stosując powszechny na kujawach atłasek podściełany i tiulowe aplikacje. Od początku twórczej działalności związana z Muzeum we Włocławku , dla którego jeszcze w latach 60-siątych wykonywała jeszcze koronki. Była zofia ze wszechmiar artystka tradycyjną, wokół niej wyrastały inne pokolenia twórcze. Tworzyła wzory naśladowane przez hafciarki młodszego pokolenia. Obok Muzeum we W łocławku współpracowała na stałe z Muzeum Etnograficznym w Toruniu, gdzie prezentowane były jej hafty. Prace jej poza tym muzeami prezentowane były w Muzeum w Inowrocławiu jak i pokazywane poza granicami kraju np. w Danii, Rosji, Niemczech.
  +
  +
'''Józefa Konopacka (1897- …..?)'''
  +
Siostra Zofii Lewandowskiej. Bezdzietna. Nauczona sztuki hafciarskiej w dzieciństwie przez wiele lat wykonywała tradycyjne czepce na tiulu i koronki szydełkiem, osiągając bardzo dobry poziom artystyczny i technologiczny. Haftowała od 16 roku życia. Wielokrotnie nagradzana za swoje wyroby. Współpracowała z Muzeami we Włocławku i Toruniu.
  +
 
 
Aktualna wersja:

Sztuka hafciarska w Radziejowie

Treść nie została jeszcze zweryfikowana przez moderatora.
Współautorzy:
  • pestap
  • macwoj

Sztuka hafciarska na Kujawach rozwijała się w II poł. XIX w. i na początku XX w oparciu o bezpośredni przekaz pokoleniowy, a także motorem jej rozwoju była konieczność czerpania z tego zarobku. Jednym z największym w tamtym okresie ośrodków hafciarskich był Radziejów. Początki sięgają lat dziewięćdziesiątych XIX i wiążą się z rodziną Zyglerów, a zwłaszcza z ich córką Joanną, której pasją życiową był haft. Pani Joanna miała pięć córek, których z pasją nauczała rękodzielnictwa związanego z haftem.Miała także uczennice. Córki to: Maria Szewczyk (1901-1995); Kazimiera Polankiewicz (1906-1963); Stanisława Ignasiak(1908-1981); Leokadia Machtyl (1916-2008), Cecylia (1905-1946). W tym czasie w Radziejowie haftem zajmowały się także: Stanisława Karpińska(1911-1995); Zofia Lewandowska (1900-1985); Lucyna Nowacka( 1889-1960).
Rozmawiamy z panią Elżbietą Stramowską na tematy hafciarstwa oraz koligacji rodzinnych, gdyż z jej krewnymi wiążę się wiele spraw z tym związanych. Pani Elżbieta Stramowska jest jedną z trzech córek pani Kazimiery Polankiewicz.

Tak mówi:
„Moja mama Kazimiera Polankiewicz miała siedmioro dzieci. Czterech synów, którzy już nie żyją oraz 3 córki. Elżbietę Stramowską naszą rozmówczynię oraz Cecylię mieszkającą w Czechach oraz Marię mieszkającą w Toruniu”. Moja mama specjalizowała się w hafciarstwie a zwłaszcza wykonywała: czepce, fartuchy, przewlekanki na tiulu z bawełną. W tamtych czasach w celach zarobkowych robiły swoje wyroby przeznaczając je na sprzedaż dla : Niemek i Zydówek. Przygotowywały całe wyprawy dla panienek wywodzących się z okolicznej szlachty. Warto wrócić do babci Joanny Chmielewskiej, która od córek wymagała dużego zaangażowania i precyzji w wykonywanym hafcie. Miało to i takie uzasadnienie, że wcześnie owdowiała i było to źródłu zarobków. Córki musiały szybko zarabiać.
Wszystkie córki obok haftu były zaangażowane w chórze kościelnym, będąc aktywnymi jego członkami. To okres wielu zespołów amatorskich. Ich reżyserem była pani Polankiewicz. Jedną z licznych uczestniczek biorących udział w tych zespołach była pani Wieslawa Indrjan ( domu Surdyk) a także Ryszard Pernak, Szymon Szynkowski i inni, ale o tym w odrębnym artykule. Pani Leokadii Machtyl i jej twórczości poświęcę oddzielny artykuł.
Tak się złożyło, że kilka dni temu na facebook odezwała się pani Cecilie Spicakova zam. Ceska Trebova. Rozpoczęliśmy rozmowy. Zapytała o miejsce zamieszkania naszej rodziny w Radziejowie. Przesyłam jej tą drogą różne informacje związane z Radziejowem. Okazało się, że jest to córka Kazimiery Polankiewicz Cecylia. Mały jest ten świat. Ponieważ z Jadwigą Reska chcemy przybliżyć te problemy i ocalić od zapomnienia przesłałem jej ten materiał do weryfikacji w oparciu o jej wspomnienia. Odpisała wg niej to, co zostało opisane odzwierciedla stan faktyczny.
Omawiając jednak ten temat warto przypomnieć.
Haft znany był już w starożytności i jest najstarszą formą zdobienia tkanin. Początkowo zajmowały się nim żeńskie klasztory oraz zespoły cechowe, a także damy dworu i szlachcianki. Sztukę tę opanowały kobiety wiejskie, podpatrując wyższe sfery. W okresie renesansu haftem przyozdabiano zarówno żeńskie, jak i męskie stroje, a także obicia mebli, zasłony, baldachimy i kotary. Na kujawskiej wsi haft pojawił się w połowie XIX wieku i zdobił kobiecy strój świąteczny: czepce, kryzy i kołnierzyki, fartuchy oraz halki. Współcześnie zdobi się nim obrusy, serwetki, bieżniki i pościel. Cechą charakterystyczną haftu na Kujawach jest jego biały kolor oraz krótkie ściegi, a także różnorodność motywów roślinnych. Podstawą są krótsze i nieco dłuższe, lekko wijące się gałązki z okrągłymi lub wąskimi listkami. Na końcach znajdują się liście dębu, bzu, koniczyny i krzaku róży. Motywem są również pączki kwiatowe i listki z promyczkami. Jest również wiele kwiatów stylizowanych, np. o falistej linii brzegowej oraz częsty motyw w postaci kiści winogron. Kompozycje te uzupełniają takie motywy, jak: ślimacznice, esownice i perełki. Do głównych ściegów należą: sznureczek, atłasek wypukły (podściełany), atłasek płaski, wałeczek (wąski atłasek na podkładzie), kładziony (pojedynczo lub wielokrotnie), dziergany i dziureczkowy. Gałązki w hafcie kujawskim wykonuje się ściegiem sznureczkowym, gdzie wąskie listki haftowane są ściegiem pojedynczo lub podwójnie kładzionym. Owalne listki są wykonywane atłaskiem podściełanym, podobnie, jak płatki kwiatów, brzegi większym motywów. Częste jest również łączenie dwóch ściegów (np. kwiaty chabrów czy owoce winogron, które wykonane atłaskiem podściełanym i sznureczkiem).Środki kwiatów wykonane są w postaci kółeczka, pustego w środku lub z kilkoma perełkami wewnątrz. Odmiennym sposobem jest duża kropka haftowana ściegiem wielokrotnie kładzionym. Stosuje się też środki wykonane haftem dziureczkowym (angielskim).Ścieg dziergany jest stosowany głownie do wyrabiania ząbków brzeżnych do wykańczania brzegów halek, fartuchów, kołnierzyków oraz obrusów i serwetek, natomiast ścieg wałeczek – do haftowania tiulowych czepców przewlekanych bawełną i sznureczkiem.

Tyle jesteśmy warci – ile po nas pozostanie” - to słowa nestora Towarzystwa Miłośników Kujaw z Radziejowa pana Józefa Ryszarda Pernaka. Idąc tą puentą rozmawiam tym razem o dwóch radziejowskich hafciarkach paniach: Leokadii Machtyl i Marii Szewczyk z panią Haliną Paczkowską prezesem Towarzystwa Miłośników Kujaw z Radziejowa oraz znaną radziejowską koronczarką panią Jadwigą Reska. Przeglądamy stare dokumenty z nimi związane, odświeżamy je ku pamięci.
A oto, co z naszych rozmów i dokumentów wynika.

Co można powiedzieć o hafciarskim ośrodku radziejowskim?

Mówi Jadwiga Reska. Jest to kontynuacja naszej rozmowy publikowanej na tym portalu tutaj:

http://wloclawskie24.pl/my-account/articles/8781-sztuka-hafciarska-na-kujawach

Jadwiga Reska

Z tego, co wiem zarówno z rozmów i własnej autopsji a także w świetle dokumentów, jakie dysponujemy to początki sięgają lat dziewięćdziesiątych XIX i wiążą się z rodziną Zyglerów, a zwłaszcza z ich córką Joanną, której pasją życiową był haft. Pani Joanna miała pięć córek, których z pasją nauczała rękodzielnictwa związanego z haftem. Miała także uczennice. Córki: Marię Szewczyk (1901-1995); Kazimierę Polankiewicz (1906-1963); Stanisławę Ignasiak(1908-1981); Leokadię Machtyl (1916-2008), Cecylię (1905-1946). A oto, co z naszych rozmów i dokumentów wynika.

Pani Halino ! Może zaczniemy od najstarszej córki pani Joanny tj. Marii Szewczyk?

Proszę bardzo. Powiem tak powołując się na opracowanie pani Krystyny Pawłowskiej z Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku a wręcz je cytując, kim jawi się.

SZEWCZYK MARIA (1901-1995). Twórczyni ludowa.

Ur. 24.IX.1901 r. w Radziejowie. Była najstarszą córka Joanny z d. Chmielewskiej (I87J-1954) . znanej twórczyni ludowej, nestorki słynnego na Kujawach ośrodka haftu. Wraz z Kazimierą Polankiewicz (1906-1963), Stanisławą Ignasiak (l908-1984) swoją młodszą siostrą Leokadia Machtyl ((1916-2008) kontynuowała i rozwijała twórczo bogate tradycje haftu ludowego, którego uczyła sic już jaku 8-lemia dziewczynka od swojej babci. Marii Zygler. W rodzinnym Radziejowie ukończyła 8 klas przedwojennego gimnazjum, a po wyjściu za mąż za Leona Szewczyka- od I929 r. zamieszkała w Śmiłowicach pod Włocławkiem, gdzie przez wiele lat była nauczycielką Przez całe życie rozwijała swój talent do haftu. Jej nieprzeciętne zdolności zostały zauważone na początku lat 5o. XX w przez Henrykę Królikowska, dyrektora Muzeum Kujawskiego we Włocławku, która po zorganizowaniu w 1949 r. wystawy „Sztuka ludowa na Kujawach", na której prezentowano także zabytkowy haft kujawski, wyruszyła w teren". by poszukać czynne jeszcze na Kujawach hafciarki ludowe Od tego czasu M Szewczyk stale i ściśle współpraco-wała z muzeum we Włocławku. Od tego czasu w latach 1956 i 1958 , Muzeum Kujawskie ogłosiło trzy konkursy na haft kujawski, połączone z instruktażem i kursami prowadzonymi przez znana włocławską malarkę Helenę Kuczyńską. M. Szewczyk okazała bardzo pomocna przy reaktywowaniu tradycyjnego haftu ludowego. W 1958 r na zorganizowanej przez muzeum włocławskie pokonkursowej wystawie sztuki ludowej jej hafty spotkały się z najwyższym uznaniem i podziwem. Niezwykle utalentowana i bardzo pracowita stworzyła swój własny, niepowtarzalny styl kompozycji hafciarskich, zwłaszcza na tiulu. Specjalizowała się głównie w wykonywaniu czepców, fartuchów 1 współczesnych adaptacjach bielizny kobiecej i stołowej. Jej kompozycje, zarówno na czepcach, jak i ta fartuchach, cechował niezwykły rozmach. Przy jednoczesnym szacunku dla tradycji i stylu regionu Oprócz haftów na tiulu pracowała także na inlecie i płótnie, stosując takie techniki, jak: atłasek podściełany przewlekanie, haft angielski i richelieu. Pod koniec lat 60., po przejściu na emeryturę. M. Szewczyk przeniosła się na stale do Włocławka. Tu podjęta aktywną współpracę z muzeum i innymi placówkami propagującymi sztukę i kultura ludową. W tym czasie stworzyła wiele wzorcowych egzemplarzy zwłaszcza czepców, dla Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Sztuka Kujawska" we Włocławku czy „Art Regionu" w Sopocie. Od 1972 r. była członkiem Stowarzyszenia Twórców Ludowych z siedziba, w Lublinie W tym czasie rozpoczęła także współprace, z Muzeum Etnograficznym: w Toruniu, biorąc czynny udział w organizowanych tam prestiżowych konkursach sztuki ludowej. W1978 r. na ogólnopolskim konkursie na ,,Haft ludowy-" w Toruniu zajęła 3 miejsce. Za swe prace wielokrotnie otrzymywała państwowe stypendia twórcze, zwłaszcza za wykonanie całych kompletów kobiecego stroju kujawskiego z przeznaczeniem dla zespołów folklorystycznych (np. w Starym Brześciu).
Druga ważną dziedziną twórczości artystycznej uprawianej przez M. Szewczyk było zdobnictwo wnętrz. Była mistrzynią, wyrobu bibułkowych kwiatów i girland, wykorzystywanych tradycyjnie na Kujawach do dekoracji domowych ołtarzyków i izb mieszkalnych. Jej fantazja i niespożyty temperament znajdowały ujście podczas organizowanych we Włocławku, w Ciechocinku. Toruniu i Bydgoszczy licznych festynów i jarmarków ludowych, na których prezentowała. „ inną” , ‘ ulotną" sztukę – w której także osiągnęła mistrzostwo, mianowicie sypanie piaskiem tzw. kujawskich dywanów.
Obie uprawiane dziedziny kujawskiej sztuki: haft i zdobnictwo – przynosiły jej liczne nagrody na wielu konkursach sztuki ludowej.
Maria Szewczyk zmarła 27. IV. 1995 r w Łodzi, gdzie przez kilka ostatnich lat życia mieszkała u córki, Apolonii Grudzień. Pochowana została na cmentarzu w Śmiłowicach. Po śmierci męża zmarł 1939) Samotnie wychowywała czwórkę dzieci. Jest wspominana we wszystkich opracowaniach traktujących o sztuce ludowej i etnografii Kujaw, fotografie jej prac są wielokroć publikowane w różnych katalogach I książkach.
Przejdźmy do najmłodszej córki. Leokadii Machtyl. Co możecie panie na jej temat powiedzieć?


Leokadia Machtyl (1916-2008) to radziejowianka, która należy do najbardziej zasłużonych hafciarek.
W uznaniu zasług dla Radziejowa otrzymała Uchwałą nr Nr VI/43/99 z 28 maja 1999r.– „Medal zasługi dla Radziejowa”. Pochodzi z rodziny o dużych tradycjach związanych z hafciarstwem.

Jeśli pozwolicie to trochę moich refleksji o pani Leokadii bo była dobrą znajoma mojej mamy Marii Szmagalskiej ( 1912-1994) i trochę z tej znajomości pamiętam.„Była to kobieta, która ocaliła kujawski haft”. Sztukę haftowania przejęła w genach od rodziny zajmującej się tym zagadnieniem ju z od 1850 roku. Wszechstronne przygotowanie otrzymała od swojej matki Joanny Chmielewskiej z d. Zygler. Zaczęła haftować w wieku 9 lat pod okiem swojej mamy. Na początku były to : mereszki, ledo, oraz pomoc starszym biegłym w hafcie siostrom w lżejszym haftowaniu, kolejno ucząc się i poznając tajniki tej sztuki. Haft dawał utrzymanie rodzinie. Jak wspominała chodziła pieszo na jarmarki do Kruszwicy, Inowrocławia, aby uczestniczyć w sprzedaży przez matkę i siostry: czepców, fartuszków, kołnierzyków, kryz. Później haftowanie dla niej i rodziny stało się wielka pasją. W 1950 roku z jej pracy twórczej następuje przełom. Została zweryfikowana, jako twórczyni ludowa przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Od tego czasu bierze aktywny udział w konkursach i wystawach: Inowrocław, Włocławek, Toruń. Uczestniczy w wielu kiermaszach: Ciechocinek, Konin, Włocławek, Inowrocław, Kruszwica, Bydgoszcz , Radziejów. Współpracuje z Muzeum we Włocławku, Toruniu ; z Cepelią w Bydgoszczy i Sopocie. Jest także podobnie jak siostry aktywna w działalności kulturalnej Radziejowa przez udział w przedstawieniach teatralnych. Brała czynny udział w propagowaniu haftu wśród młodzieży i nie tylko. W miejscu jej zamieszkania gościły wycieczki z różnych stron kraju, podziwiając jej kunszt sztuki ludowej. Warto przypomnieć , że wykonywała fartuszki na tiulu, czepce, bieżniki, serwetki. Uczestnicząc w licznych konkursach odnosi spektakularne sukcesy a jej wiele wyrobów znalazło się poza granicami kraju : Niemcy, Francja, USA, Czechosłowacja. Warto przypomnieć niektóre: w tatach 1981,1983 i 85 w konkursie kujawskiej sztuki ludowej w Inowrocławiu zajmuje I miejsce; w 1984 w konkursach organizowanych przez Muzeum we Włocławku zdobywa dwukrotnie I nagrodę.
Do ostatnich swych dni pełna inwencji twórczej, ale zawsze przestrzegając zasad, aby zmieścić się sztywnych ramach, jakie narzuciła tradycja. Haftowała zarówno na płótnie jak i na batyście, inlecie jak i tiulu. Prace często zdobiła aplikacjami tiulowymi, które wzbogacały kompozycje , podkreślając charakter danego motywu. Znana by la z haftu przewlekanego na tiulowych fartuszkach, czepcach i serwetkach tworząc ciekawe geometryczne wzory : romby, linie łamane , zygzaki itp.
Mimo ,że pani Leokadia Machtyl odeszła od nas na zawsze pozostały po niej prace, pamięć oraz wielu następców, których siła, talent, cierpliwość wymagana przy uprawianiu tej sztuki nie pozwolą aby zanikła.

Patrz tutaj:
http://wloclawskie24.pl/articles/8781-sztuka-hafciarska-na-kujawach

Warto pamiętać, że haft kujawski oparty jest na motywach roślinnych i kolorze białym. Wyjątek stanowi haft nicią czarną na czerwonej halce. Motywy i wzory charakterystyczne dla ubioru kujawskiego, wykonywane, jako haftowane części stroju, zaczęto także przenosić na obrusy, serwety i bieżniki. Najważniejsze ośrodki haftu na Kujawach, w których wykonuje się haftowane części odzieży oraz wykorzystuje stare wzory na współczesnych formach, biorąc pod uwagę ostatnie sto lat, to: Radziejów, Włocławek, Sławsk Wielki, Śmiłowice oraz okolice Inowrocławia - Pakość, Strzelno, Kruszwica, Kowal, Osięciny. Do najbardziej zasłużonych hafciarek należały: Maria Szewczykowa (1901-1995), Kazimiera Polankiewicz (1903-1975), Leokadia Machtyl (1916-2005), Stanisława Karpińska (1911-1985), Zofia Lewandowska (1900-1985), Lucyna Nowacka (1889-1961)..

Haftem zajmowały sie i inne panie. A oto kilka nazwisk i ich krótka charakterystyka.

Krystyna Wojciechowska ( 1919-2010)

Poszukując materiału o kolejnej radziejowskiej koronkarce pani Krystynie Wojciechowskiej (1919-2010) natknąłem się na opracowanie pani Aliny Wojciechowskiej. Myślę ,że warto je przedstawić z niewielkimi korektami.Pani Krystyna Wojciechowska haftować nauczyła się od matki, gdy miała lat osiemnaście. Początek to ozdabianie haftami głównie serwetek. W późniejszych latach zainteresowała się haftami strojów kujawskich, co skłoniło ją do pobierania nauki od znanej hafciarki radziejowskiej pani Zofii Lewandowskiej, która wprowadziła ja w tajniki tej sztuki. Zwłaszcza haftowania czepców. Od tego czasu haftowała swe prace nie tylko na płótnie, lecz na inlecie i tiulu. Od 1975 zaczyna swą współpracę z Muzeum we Włocławku. Rok 1977 przynosi jej nagrodę na ogólnopolskim Konkursie na Hafty Ludowe zorganizowanym przez Ministerstwo Kultury i Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Od 1980 roku przyznaje się jej corocznie nagrody i wyróżnienia za haftowane czepce, tartuchy, bieżniki, obrusy i serwetki. Warto przypomnieć jej sukcesy: 1980 rok III nagroda w dziedzinie haftu przyznana przez Prezydenta Miasta Inowrocławia, lata 1980-1989 to nagrody z Muzeum we Włocławku, lata 1981-1983 to I i II miejsce nagrody Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy, w latach 1985-1987 swymi nagrodami uhonorowała ja Spółdzielnia :Cepelia”. Otrzymywała także nagrody Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego.
Stanisława Karpińska (1911-1985).
Haftem zajmowała się od 16 roku życia, tego nauczyła się od Janiny Żywiczko a także od koleżanki Zofi Lewandowskiej. Spotykała się z koleżankami hafciarkami i wymieniały się na wzory. Była powiązana rodzinnie z Krystyna Wojciechowska. Wykonywała prace hafciarskie dla Muzeum w Toruniu, Muzeum we Włocławku oraz Towarzystwa Miłośników Kujawy. Wzory czerpała z wspomnień przekazywanych przez matkę. Hafty kujawskie wykonywała na fartuchach, wstawkach ,czepcach. W 1981 wystawiała wstawki do pościeli w konkursie „Współczesnej Sztuki Ludowej „. W 1972 roku wstawki szydełkowe wystawiała w Rumuni w mieście „Pitesti”.

Zofia Lewandowska (1900-1989)

Miała 4 dzieci. 3 synów i córkę Obecnie żyje córka i jeden z synów. Córka Maria Szymańska mieszka we Włocławku. Haftu nauczyła się od babci Kwabiszewskiej Rozalii.( miała ona 4 córki z których 2 zajmowały si e hafciarstwem i koronkarstwem). Wzrastała w rodzinie o tradycjach hafciarskich i wraz z siostrą Józefą Konopacką tworzyła zmiany w radziejowskim ośrodku hafciarskim. Haftowała od 15 roku życia. Zawsze służyła radą, zachęcając młodszych do zajęcia się tą dziedziną sztuki ludowej. Wygłaszała prelekcje w Radziejowskim Domu Kultury – „na temat haftu i stroju Kujawskiego” Koronczarka i hafciarka tworzyła jedynie formy tradycyjne haftując : czepce, fartuchy, halki, wstawki koronkowe do bielizny pościelowej , kołnierzyki. Do perfekcji doszła w wykonaniu czepców kujawskich zwłaszcza na tiulu stosując powszechny na kujawach atłasek podściełany i tiulowe aplikacje. Od początku twórczej działalności związana z Muzeum we Włocławku , dla którego jeszcze w latach 60-siątych wykonywała jeszcze koronki. Była zofia ze wszechmiar artystka tradycyjną, wokół niej wyrastały inne pokolenia twórcze. Tworzyła wzory naśladowane przez hafciarki młodszego pokolenia. Obok Muzeum we W łocławku współpracowała na stałe z Muzeum Etnograficznym w Toruniu, gdzie prezentowane były jej hafty. Prace jej poza tym muzeami prezentowane były w Muzeum w Inowrocławiu jak i pokazywane poza granicami kraju np. w Danii, Rosji, Niemczech.

Józefa Konopacka (1897- …..?)
Siostra Zofii Lewandowskiej. Bezdzietna. Nauczona sztuki hafciarskiej w dzieciństwie przez wiele lat wykonywała tradycyjne czepce na tiulu i koronki szydełkiem, osiągając bardzo dobry poziom artystyczny i technologiczny. Haftowała od 16 roku życia. Wielokrotnie nagradzana za swoje wyroby. Współpracowała z Muzeami we Włocławku i Toruniu.

Brak głosów