Chełmno

Chełmno jest miastem usytuowanym na płaskowyżu przy krawędzi doliny Wisły, z dogodnym wykorzystaniem naturalnych wzniesień o stromych zboczach. Stwarzało to wybitnie korzystne warunki obronności. Mury miejskie dostosowano do topograficznego przebiegu właściwości terenu. Zostały one prowadzone swobodną linią wzdłuż krawędzi stoku. Układ przestrzenny charakteryzuje się planem szachownicowym. W centrum znajduje się wielki prostokątny rynek. Chełmno przekazuje wizję średniowiecznego miasta, dzięki zachowaniu ośrodka staromiejskiego z murami i monumentalnymi kościołami.

Miasto na szlaku dolnej Wisły stanowi trzeci ośrodek zabytkowy pod względem wartości (po Gdańsku i Toruniu). Najcenniejszym zabytkiem Chełmna jest późnorenesansowy ratusz (1567-72). Jest dwupiętrowy, który posiada wspaniałą ozdobną attykę i prostokątną wieżę w środku zwieńczoną barokowym hełmem z latarnią. Świadectwem średniowiecznego systemu obwarowań są mury, które pochodzą z II połowy XIII wieku. Zostały rozbudowane w kolejnym stuleciu oraz podwyższone w roku 1563. Zachowane zostały w pełnym obwodzie, który wynosi 2,5 km z wyjątkiem dwóch krótkich odcinków i wszystkimi, poza jedną, bramami. Oryginalna jest Brama Grudziądzka z podbudowaną kaplicą renesansową.
W ciągu murów znajduje się 17-baszt, które przeważnie są czworoboczne.

Dowodem kunsztu budowniczego średniowiecza jest architektura sakralna Chełmna. Przykładem jest XIII-wieczny ceglany, halowy kościół parafialny z dwoma kaplicami: gotycko-barokową późnorenesansową i hełmem w kształcie obelisku. Najważniejszymi zabytkami są dwie świątynie:
dawny kościół i klasztor cysterek oraz kościół św.Ducha-oby dwa gotyckie, ceglane, z bogatym wystrojem wnętrz, a zwłaszcza ze znajdującą się w kościele przyklasztornym nagrobną tablicą, która zwana jest "płytą Arnolda". Pochodziła z 1275roku.

Pozostałe obiekty sakralne miasta:

• kościół pofranciszkański (XIV w.),
• kościół podominikański (XIII w.),
• kaplica Marcina (początki XIV stulecia).

Chełmno posiada bogatą listę zabytków, aby ją zamknąć należy wspomnieć o barokowo-klasycystycznych Koszarach Frydrykowskich, kilku starych spichrzach i kilkudziesięciu zachowanych domach mieszkalnych, które wznoszono od XIV wieku.